*Czym jest przemęczenie?

Przemęczenie to ogromny nieprzyjaciel dobrego snu dziecka w pierwszych latach jego życia, warto wiedzieć co oznacza i co przynosi w kontekście snu maluszka

Przemęczenie oznacza przeciążenie układu nerwowego dziecka i wiąże się z ilością bodźców (m.in. wzrokowych, słuchowych, dotykowych - ale też innych, dotyczących treści, jakie dziecko jest w stanie przyjąć i zrozumieć), które mały organizm odebrał i których ilość przekroczyła jego możliwości przeprocesowania.

Przemęczenie u małych dzieci najczęściej łączy się z:

1. Zbyt małą ilością pełnowartościowego snu w nocy i na drzemkach (pofragmentowany sen w nocy, krótkie drzemki)

2. Zbyt długą aktywnością (patrzymy także na stopień intensywności aktywności - również od niego zależy szybkość, z jaką buduje się zmęczenie w naszych organizmach)

3. Kombinacją obydwu powyższych czynników

Zacznijmy jednak od zmęczenia...

Czym jest zmęczenie?

Mówiąc ogólnie - zmęczenie oznacza, że stężenie adenozyny w mózgu - adenozyna to neuroprzekaźnik i produktu przemiany materii - osiągnęło swój najwyższy poziom. Kiedy wszystkie receptory adenozynowe są wypełnione, dla mózgu to sygnał, żeby "zarządzić' porę odpoczynku/snu. Adenozyna gromadzi się w każdej minucie naszego aktywności, im dłużej jesteśmy aktywni, tym większe odczuwamy zmęczenie (in. presję snu). Proces gromadzenia się adenozyny w mózgu możemy porównać do szklanki zapełniającej się wodą:

Spokojne i szybkie zasypianie wymaga więc właściwego zmęczenia. Wytrzymałość fizyczna małych dzieci jest ograniczona, dlatego im młodsze dziecko, tym częstsza potrzeba snu w ciągu dnia, czyli tym krótsze czasy czuwania - okresy, w których dziecko może pozostawać aktywne bez przemęczenia.

Na gotowość na sen wpływa także przetwarzanie przez mózg dziecka nowych informacji - część mózgu, do której trafiają w pierwszej kolejności informacje, to hipokamp. Uznaje się, że możliwości hipokampu w zakresie przyjmowania danych są ograniczone. W pierwszych latach życia hipokamp w mózgu dziecka wciąż rozwija się - nagromadzone informacje to także sygnał dla mózgu, że nadeszła pora na sen.

Sen to czas na "czyszczenie się" mózgu ze szkodliwych produktów ubocznych gromadzących się w czasie czuwania - najważniejszy w tym procesie jest układ glimfatyczny, który działa najsprawniej właśnie, kiedy śpimy. W czasie snu rozładowujemy zarówno zasoby adenozyny (i innych substancji neurotoksycznych), jak i informacji/wiedzy. Wybrane informacje przechodzą z hipokampu, który działa jak swego rodzaju "sito", do kory mózgowej i pozostają w niej jako ślady pamięciowe (pamięć długotrwała). M.in. dlatego zdrowy sen maluszka jest tak ważny dla jego rozwoju!

Główne przyczyny przemęczenia

Przerywany, niepełnowartościowy sen nocny - kiedy dziecko nie budzi się tylko na karmienia (dopóki faktycznie ich potrzebuje). Widzimy to po zachowaniu maluszka rano; w pierwszych latach życia dziecka jego samopoczucie przekłada się bezpośrednio na zachowanie. Niedospany maluszek może budzić się budzić się z płaczem, a gotowość na (pierwszą lub jedyną) drzemkę pojawia się zbyt szybko i utrudnia mu samodzielne wydłużanie drzemek, na co dziecko powinno być gotowe już po 6-7. miesiącu życia. Pełnowartościowy odpoczynek w nocy to podstawa dobrego życia! Kluczowe rozwiązania na poprawę snu dziecka znajdziecie TUTAJ. A zalecane ilości snu zależnie od wieku (ogólnoświatowe normy) - TUTAJ.

Zbyt długie czasy czuwania (czasy aktywności) u dziecka - zwłaszcza ten ostatni, poprzedzający noc. Ostatni czas aktywności ma największe znaczenie dla spokojnego snu maluszka w nocy. Pierwszym krokiem na drodze do unikania przemęczenia jest więc wiedza rodziców o zalecanym planie dnia zapewniającym dziecku właściwą ilość czasu na odpoczynek i na aktywność i właściwe pory odpoczynku i aktywności. Szczegółowe informacje o planach dnia znajdziecie TUTAJ.

Krótkie, nieregenerujące drzemki z których dziecko budzi się z płaczem, wyraźnie niedospane. Koniecznie zajrzyjcie TUTAJ, aby zrozumieć, dlaczego drzemki są dla maluszka trudne, ale jednocześnie bardzo ważne oraz jak pomóc dziecku lepiej je przesypiać.

Jak organizm dziecka reaguje na przemęczenie?

Przemęczenie powoduje w małym organizmie silną reakcję stresową: następuje wyrzut hormonów stresu (kortyzolu i adrenaliny), które nie odejmują maluszkowi zmęczenia, ale dodają energii, przez co zabierają możliwość wyciszenia się i zaśnięcia. Pojawienie się kortyzolu we krwi powoduje ustanie syntezy melatoniny, co uniemożliwia zaśnięcie, ale również osiągnięcie i pozostawanie w głębokim śnie w nocy!

Stres oznacza pobudzenie organizmu, zatem jest to stan przeciwny do relaksu i odprężenia, jakie towarzyszą zasypianiu. Na pozbycie się hormonów stresu organizm potrzebować będzie czasu - kortyzol dziecko wypłacze (dosłownie, we łzach) i wyrzuci poprzez intensywny wysiłek fizyczny (to dlatego przemęczone dzieci prężą się, wykonują gwałtowne ruchy, odpychają od rodziców pragnących im pomóc - ich ciałka są silnie napięte).

Brak snu we właściwym momencie, zgodnie z potrzebą organizmu dziecka, jego mózg odbiera jako sytuację zagrożenia, stąd reakcja stresowa rozlewająca się na wszystkie układy ciała. W przypadku przemęczonych starszaków możecie mieć wrażenie, że dotarcie do nich korzystając z komunikatów słownych jest niemożliwe. To prawda: przemęczony, zestresowany mózg dziecka zarządza reakcję walka lub ucieczka, która omija racjonalny umysł (wyższe funkcje mózgu są bardzo ograniczone) i przenosi je w tryb przetrwania, czyli na poziom odruchów, instynktów. Taka sama sytuacja pojawia się podczas wybuchu złości u starszaczka.

Silny płacz dziecka związany z przemęczeniem nie jest możliwy do szybkiego ukojenia! Płacz to naturalna czynność przywracająca naszym organizmom homeostazę, czyli równowagę. Jeżeli Wasze dziecko przemęczy się - wspierajcie je pozostając blisko, przytulając, kładąc na sobie lub obok siebie i wypowiadając cichym głosem uspokajające komunikaty, ale nie próbujcie wyciszać "na siłę" płaczu. Płacz przejdzie, kiedy organizm dziecka zacznie wychodzić z reakcji stresowej.

Jednocześnie przestrzegam przed wyolbrzymionym rozumieniem przemęcznia i obawiamy z tym związanymi... Przemęczenie zagraża najbardziej dzieciom w okresie wczesnoniemowlęcym, czyli w pierwszych 3 miesiącach życia. Wtedy faktycznie przekroczenie o 10-15 minut zalecanego okna aktywności może wyraźnie przeciążyć dojrzewający układ nerowowy maluszka. Niemniej po 4-5. miesiącu życia wydłużone nieco OA nie zagraża już tak bardzo przemęczeniem, a im bliżej ukończenia 1. roku życia, tym dłuższy jest czas toleracji - trzeba jednak uważać, aby nie przekroczył około 30 minut. Więc do wszystkie podchodźcie racjonalnie, co pomaga unikać zbyt wczesnego szykowania maluszka na sen, tzn. wtedy, gdy nie jest jeszcze gotowy na odpoczynek, co oznajmy głośnym płaczem.

Jakie są oznaki przemęczenia u dziecka?

• Trudne zasypianie z płaczem, zwłaszcza na drzemki w ciągu dnia - wieczorem sen może przychodzić szybko, możecie mieć wrażenie, że sen "odcina" maluszka od rzeczywistości

• Hiperaktywność, zwłaszcza u starszych dzieci (12+ miesięcy) - dziwny przypływ energii w sypialni, w czasie lub po rytuale przedsennym, zwiększona aktywność fizyczna, trudność w uspokojeniu się

• Dłuższy czas latencji snu, czyli czas potrzebny na zaśnięcie - "walka ze snem", prężenie się, odginanie do tyłu, odpychanie od rodzica próbującego pomóc dziecku uspokoić się i zasnąć

• Częste pobudki w nocy, również przed 22:00 (w pierwszej części nocy dzieci od pierwszych miesięcy życia mogą spać spokojnie - nie powinny wybudzać się często przed porą pierwszego karmienia, zjawisko pobudki w pierwszej godzinie od zaśnięcia nazywamy WIECZORNYM FALSTARTEM - TUTAJ piszę o nim szczegółowo oraz podaję rozwiązania na nie)

• Jednocyklowe drzemki trwające w pierwszym roku życia dziecka 20-40 minut, a w drugim rż. około 50-60 minut (lub krócej u wybitnych "nie-śpioszków")

• Pobudki z drzemki lub rano z płaczem - o przyczynach płączu wokół snu piszę TUTAJ

• Wyraźne zmęczenie przed końcem zalecanego czasu aktywności - czas aktywności zależy przede wszystkim od wieku maluszka oraz związane z tym gorsze samopoczucie dziecka

• Zbyt wczesne poranne pobudki - o rozwiązaniach na to senne wyzwanie przeczytasz TUTAJ

Chroniczne przemęczenie uznaje się za źródło chronicznego stresu w życiu człowiek - bez względu na wiek. Skutkuje ono STRESEM TOKSYCZNYM, z jakim nasze organizmy nie potrafią radzić sobie.

To nie nauka samodzielnego zasypiania przynosi ryzyko uszkodzenia delikatnego mózgu dziecka, ale właśnie ciągłe niedospanie maluszka. Wszystkie badania dotyczące nauki samodzielnego zasypiania potwierdzają, że przynosi ona same korzyści - dziecku i całej jego rodzinie. Informacje o tych badaniach znajdziecie TUTAJ.

O negatywnym wpływie chronicznego przemęczenia związanego z brakiem pełnowartościowego snu bardzo ciekawie i przystępnie pisze Dr Matthew Walker w swojej książce: "Dlaczego śpimy", którą bardzo Wam polecam!

Najlepszą strategią na unikanie przemęczenia jest trzymanie sie właściwego PLANU DNIA, który powinien zapewniać dziecku właściwą ilośc snu na przestrzeni doby oraz właściwą aktywność, aby zasypianie i pozostawanie we śnie w nocy i na drzmekach nie było trudne.

Jak uratować sen przemęczonego dziecka?

Kiedy maluszek dozna przemęczenia, koniecznie zabierzcie go z pomieszczeń, które dostarczają dużo bodźców - wzrokowych, słuchowych - i przejdźcie z nim do spokojnego, ciemnego miejsca i zapewnijcie bliskość - dobrze sprawdza się noszenie na rękach/kangurowanie, a w przypadku starszych niemowląt i małych dzieci - przytulanie na dużym łóżku (po początkowym uspokojeniu na rękach).

Uspokójcie własne emocje i oddech - rozregulowany układ nerowowy maluszka bardzo potrzebuje wyreguowanego układu nerwowego rodzica... Przytulając dziecko do siebie starajcie się oddychać spokojnie i powoli, to podstawowa metoda relaksacji, a Wasz spokój będzie wspierał stopniowe uspokajanie się maluszka.

Wyciszający wpływ na maluszka ma także ssanie. Ssanie to czynność wyzwalająca w organizmie dziecka produkcję hormonów o działaniu uspokajającym i odprężającym, takich jak beta-endorfiny (regulują nastrój, zmniejszają odczuwanie bólu), dopamina i serotonina, a także cholecystokinina, która działa na układ pokarmowy i nerwowy przynosząc uczucie sytości i senności. Mama może więc przystawić maluszka do piersi, a jeśli Wasze dziecko korzysta ze smoczka - koniecznie podajcie mu go.

U noworodków i małych niemowlaczków bardzo pomaga w takiej sytuacji szum włączony z natężeniem dźwieku (głośności) 40-50 decybeli.

Możecie także skorzystać z kołysanie góra-dół - podobnie jak przy skakaniu na piłce - trzymając maluszka blisko siebie, w pozycji na boczku, z buzią skierowaną w Waszym kierunku.

Poczekajcie! Na każde z tych działąń przeznaczcie minimum 10-15 minut - tak działa nasz mózg, potrzebuje chwili, aby zacząć korzystać z pomocnych rozwiązać i rozpocząć proces przywracania równowagi w całym organizmie... W przypadku, gdy takie wyciszające działania nie przynoszą ukojenia - przygotujci szybko kąpiel i w zaciemnionej łazience (z małym światełkiem, żeby zachować bezpieczeństwo) kangurujcie dziecka leżąc z nim w wannie. Pozostańcie w takiej sytuacji, aż maluszek wyraźnie nie uspokoi się i/lub zaśnie. Jeżeli zaśnie w przytuleniu do Was w wannie, odczekajcie około 20 minut i dopiero wtedy zakończcie kąpiel. Po kąpieli szybko przygotujcie dziecko na sen. Pomóżcie mu zasnąć z dużym wspraciem, najwazniejsze jest jak najszybsze zapewnienie snu przeciążonemu oganizmowi.

---

Jeśli ten wpis był dla Ciebie pomocny, rozważ wykupienie pełnego dostępu do Społeczności WYSPANEJ MAMY z rabatem 40%!

Specjalny kod rabatowy ważny do 31.12.2025 to:

WYSPANA1 - dostęp na jeden miesiąc

WYSPANA3 - dostep na 3 miesiące

W Społęczności znajdziesz ponad 70 wpisów o śnie dziecka - to "pigułki wiedzy" z klarownymi rozwiązaniami na senne wyzwania u maluszków :)